Home › Concept › Foucault

Foucault en gender: discours produceert het subject

Michel Foucault beschreef hoe medische en juridische discoursen de categorieën vormgeven die ze beweren te beschrijven. Toegepast op vandaag: ‘transgender’ is geen ontdekking maar een 20e-eeuws klinisch begrip.

Seksualiteit als discours

In Histoire de la sexualité (1976) stelde Foucault dat ‘seksualiteit’ geen natuurlijk gegeven is, maar een 19e-eeuws discours dat door medici, juristen en pedagogen werd geproduceerd om de bevolking te disciplineren. Categorieën als ‘homoseksueel’ worden niet ontdekt, maar geproduceerd. De analyse past — onbedoeld voor de queer-theorie — perfect op het concept genderidentiteit: een 20e-eeuwse klinische uitvinding van John Money en Robert Stoller die zich tot universele waarheid uitriep.

Centraal staat de notie van subjectivatie: personen worden tot subjecten gemaakt door de categorieën waarin discours hen plaatst. Wie zich vandaag als ‘transgender’ of ‘non-binair’ identificeert, doet dat in termen die binnen vijftig jaar zijn ontstaan en door klinieken zijn verspreid. De Cass Review noemt de invloed van leeftijdgenoten en media een van de mogelijke verklaringen voor de sterke toename van verwijzingen, en ook de meest omstreden; welke verklaring klopt, staat niet vast (bron) — zie verspreiding 2010 en Littman ROGD. Dat ondergraaft elke claim dat zulke categorieën aangeboren of universeel zijn.

Biopolitiek en de medische machine

Foucaults notie van biopolitiek — macht die zich richt op het beheer van lichamen en populaties — verklaart waarom de medische beroepsgroep zo centraal staat in de geschiedenis van transgenderzorg. Klinieken als Johns Hopkins en later Tavistock waren niet alleen behandelaars maar producenten van het categorie-systeem dat ze behandelden. De Cass Review (2024) noemt de zorg voor jongeren met genderdysforie ‘an area of remarkably weak evidence’, een terrein met opvallend zwak bewijs (bron).

Foucault tegen Butler — en tegen het hedendaagse activisme

Pikant is dat Foucaults methode — historische deconstructie van categorieën — zich ook tegen Butler en het hedendaagse gender-activisme keert. Als ‘homoseksueel’ een 19e-eeuws construct is, dan is ‘transgender’ een 20e-eeuws construct. Zelfidentificatie als trans is dan even cultureel bepaald als de categorieën die Foucault analyseerde. Een consequente foucaultiaanse lezing kan dan ook geen ‘aangeboren genderidentiteit’ verdedigen — dat is precies het soort universele waarheidsclaim dat Foucault deconstrueerde. Kathleen Stock bekritiseert in Material Girls (2021) de theorie dat ieder mens een innerlijk gevoel heeft dat genderidentiteit heet (bron). Het activisme leent Foucaults instrumenten en negeert zijn conclusies.

De cirkel van diagnose en zorg

Een consequente foucaultiaanse lezing betekent dat een arts zich bewust moet zijn van zijn rol in de productie van de categorie die hij diagnosticeert. Volgens de Cass Review voorspelt de diagnose genderdysforie niet betrouwbaar of iemand later genderincongruent blijft, of dat medische behandeling de beste optie is (bron). Op die onzekere diagnose rust de behandeling met puberteitsremmers bij kinderen; zie ook detransitie-onderzoek. Over het debat schrijft Hilary Cass in het voorwoord (vertaald): ‘Er zijn weinig andere gebieden in de gezondheidszorg waar professionals zo bang zijn om openlijk hun mening te geven’ (bron).

Veelgestelde vragen