Home › Onderzoek › Cass over hormonen

Cass Review over cross-sex hormonen: veel onzekerheid, weinig bewijs op lange termijn

Cross-sex hormonen — testosteron bij jongeren die als meisje zijn geboren, oestrogeen bij jongeren die als jongen zijn geboren — veroorzaken deels blijvende lichamelijke veranderingen. De Cass Review liet de Universiteit van York de onderzoeken naar hormonen bij adolescenten beoordelen. Van 53 studies was er één van hoge kwaliteit, 33 van matige en 19 van lage kwaliteit (bron). Over de meeste uitkomsten kunnen volgens de onderzoekers geen conclusies worden getrokken.

Wat cross-sex hormonen doen — en wat niet meer terug te draaien is

Volgens een overzichtsartikel in het Deense artsenblad Ugeskrift for Læger zijn sommige veranderingen blijvend, zoals een dieper stem door testosteron en borstgroei door oestrogeen. Beide soorten hormonen verlagen de vruchtbaarheid; de mate daarvan en of dat omkeerbaar is, is nog onbekend (bron). De Gezondheidsraad noemt in zijn advies van 30 juni 2026 een door testosteron verlaagde stem en borstgroei door oestrogeen eveneens onomkeerbaar (bron).

Wat zegt de Cass Review?

De York-review naar hormonen bij adolescenten, die het eindrapport van de Cass Review (april 2024) samenvat, concludeert dat onderzoek van hoge kwaliteit ontbreekt en dat weinig studies de deelnemers lang volgen. Concreet (bron, par. 15.16 tot en met 15.25):

• Er zijn geen conclusies te trekken over het effect op genderdysforie, tevredenheid met het lichaam, psychosociale gezondheid, cognitieve ontwikkeling of vruchtbaarheid. Geen enkele studie onderzocht de vruchtbaarheid bij jongeren die als meisje zijn geboren.
• Er is bewijs van matige kwaliteit uit voornamelijk voor-en-nastudies dat hormonen de psychische gezondheid op korte termijn kunnen verbeteren; de auteurs schrijven dat robuust onderzoek met langdurige follow-up nodig is.
• Over lengtegroei, botgezondheid en cardiometabole gezondheid zijn de uitkomsten onzeker of tegenstrijdig.
• Over suïcide schrijft het rapport dat is gesuggereerd dat hormoonbehandeling het verhoogde risico op suïcide vermindert, maar dat het gevonden bewijs die conclusie niet ondersteunt (par. 86 van de samenvatting).
• Het rapport adviseert NHS England het beleid te herzien: hormonen vanaf 16 jaar zijn mogelijk, maar de Review beveelt "extreme caution" aan (vertaald: uiterste voorzichtigheid) en een duidelijke klinische reden om niet te wachten tot de leeftijd van 18 jaar (aanbeveling 8).

Waarom de studies weinig zeggen

Volgens de Cass Review hadden de studies methodologische problemen: een selectieve inclusie van patiënten, weinig representativiteit, vaak geen vergelijkingsgroep, en waar die er wel was, werd meestal niet gecorrigeerd voor belangrijke verschillen tussen de groepen (par. 15.19). Veel studies volgden de deelnemers korter dan een jaar (par. 15.23). Ook de oorspronkelijke Nederlandse studie van De Vries en collega's uit 2011 bevatte 70 jongeren: een deel van een groep van 111 verwezen jongeren, geselecteerd omdat zij als eersten klaar waren voor de volgende behandelstap. De uitkomsten van de andere 41 werden niet gerapporteerd (par. 2.10). Zie ook VUmc-protocol en publicatiebias.

Internationaal: voorzichtiger beleid in meerdere landen

In het VK sloot de Tavistock-kliniek GIDS op 31 maart 2024, een stap die NHS England koppelt aan het interimrapport van de Cass Review uit 2022 (bron). In Zweden oordeelde Socialstyrelsen in december 2022 dat de risico's van puberteitsremmers en genderbevestigende behandeling op groepsniveau waarschijnlijk zwaarder wegen dan de verwachte voordelen; hormonen kunnen alleen in uitzonderlijke gevallen worden gegeven (bron). De Noorse commissie Ukom beval in maart 2023 aan om hormonale behandeling van kinderen en jongeren als "utprøvende behandling" (behandeling in een onderzoekssetting) te definiëren (bron). Denemarken kent een voorzichtiger beleid. In Nederland noemde de Gezondheidsraad op 30 juni 2026 de bewijskracht voor de effecten van hormoonbehandeling laag tot zeer laag, maar zag geen aanleiding de zorg anders in te richten (bron).

Detransitie en spijt

Over het aantal gevallen van spijt kunnen volgens de Gezondheidsraad geen definitieve conclusies worden getrokken, vanwege de veelal korte follow-upduur en de substantiële uitval in studies (bron). De Cass Review beveelt aan dat er zorg beschikbaar is voor wie wil detransitioneren (aanbeveling 25). Zie detransitie-onderzoek en spijt-onderzoek.