Op 15 december 2025 haalde een motie van GroenLinks-PvdA het tijdens het begrotingsdebat emancipatiebeleid: een nipte meerderheid van de Tweede Kamer — GroenLinks-PvdA, D66, VVD, SP, Volt en 50PLUS — riep het kabinet op de transgenderwet opnieuw in te dienen. Diezelfde wet was een half jaar eerder, op 2 juli 2025, juist ingetrokken nadat de Kamer daar tweemaal om had gevraagd. Staatssecretaris Struycken gaf toen gehoor aan een motie van SGP, JA21 en FvD, gesteund door regeringspartijen NSC, PVV en BBB.

Die politieke pingpong gaat over meer dan een procedurele kwestie. Het wetsvoorstel — kamerstuk 35.825 — wil de verplichte deskundigenverklaring schrappen die nu nodig is om het geslacht op paspoort en geboorteakte te wijzigen. Daarmee verschuift de wet iets fundamentelers dan een administratieve stap: ze bepaalt wie mag vaststellen wat iemands geslacht juridisch is. Het antwoord dat het voorstel geeft, is: niemand anders dan de betrokkene zelf.

Wat er precies wijzigt

Sinds de Transgenderwet van 2014 is voor wijziging van de geslachtsregistratie een verklaring vereist van een deskundige — doorgaans een gedragswetenschapper of arts — die bevestigt dat de aanvrager duurzaam overtuigd is tot het andere geslacht te behoren. Het wetsvoorstel schrapt die eis: een eigen verklaring volstaat. Voor jongeren onder de 16 jaar komt rechterlijke toestemming in de plaats van het deskundigenoordeel — een procedurele toets die vervangt wat eerst een inhoudelijke, medische beoordeling was.

SGP-Kamerlid Diederik van Dijk noemde dat bij de intrekking in juli 2025 onzorgvuldig: "Kwetsbare jongeren zijn juist gebaat bij zorgvuldigheid, niet bij het schrappen van de leeftijdsgrens en de deskundigenverklaring." GroenLinks-PvdA-Kamerlid Westerveld wierp daar in hetzelfde debat tegenover dat het kabinet met de intrekking "olie op het vuur" gooide voor een groep die al met toenemende discriminatie te maken heeft. Beide partijen spraken over dezelfde wetstekst — maar niet over hetzelfde probleem.

De aanname die niemand hardop toetst

Onder het debat over zorgvuldigheid ligt een aanname die zelden expliciet wordt gemaakt: dat er een vaststelbaar feit bestaat — de genderidentiteit van de aanvrager — dat de deskundige tot nu toe bevestigde en dat de aanvrager voortaan zelf mag rapporteren. Die aanname is precies waarom het onderscheid tussen "deskundigenoordeel" en "eigen verklaring" minder groot is dan het klinkt. Ook de deskundige had geen meetinstrument; die deskundige vroeg, net als de nieuwe wet, in de kern naar wat de aanvrager zelf ervaart. Zoals dit dossier eerder uitwerkte, is zelfrapportage in de praktijk altijd al de enige bron geweest waarop een diagnose genderdysforie of -incongruentie steunt — er bestaat geen bloedtest, scan of ander extern criterium dat genderidentiteit onafhankelijk bevestigt.

Dat maakt de wetswijziging in zekere zin eerlijker dan de oude situatie: ze verwijdert een schijnbare medische toets die inhoudelijk nooit meer was dan een geformaliseerd gesprek. Maar eerlijkheid over de methode lost het onderliggende probleem niet op. Als de enige bron voor een claim de persoon is die de claim doet, wordt de bewering per definitie onweerlegbaar — wie het gevoel beschrijft, heeft daarmee automatisch gelijk. Dat patroon, waarbij de uitkomst van een toets al besloten ligt in de vraagstelling, is een vorm van cirkelredenering die in de wetenschapsfilosofie een bekend probleem is: het is geen bewijs, het is een herhaling van de claim.

Wat er gebeurt als een land dit al deed

Nederland is niet het eerste land dat worstelt met wat zelfverklaring in de praktijk betekent. In Duitsland geldt sinds november 2024 de Selbstbestimmungsgesetz, die geslachtsregistratie op eigen verklaring toestaat. Binnen een jaar meldden drie deelstaten dat de wet werd gebruikt op manieren die de wetgever niet had voorzien — onder meer door mannen die de registratie inzetten om toegang te krijgen tot vrouwenruimtes, zonder dat daar enige medische of psychologische onderbouwing aan vooraf hoefde te gaan. Die zaken zijn reden voor diezelfde deelstaten om reparatiewetgeving te eisen, nog geen twee jaar na invoering. Dat is geen argument dat de meeste aanvragers te kwader trouw handelen — dat doen ze niet — maar wel een illustratie van wat er gebeurt als een wet geen enkel extern criterium meer kent: de zeldzame uitzondering heeft vrij spel, precies omdat er niets is om tegen te toetsen.

Wat een zorgvuldige wet zou moeten erkennen

De vraag of de deskundigenverklaring moet verdwijnen, is uiteindelijk een politieke afweging tussen toegankelijkheid en waarborgen — die afweging maakt dit dossier niet voor de wetgever. Wat wel te zeggen valt: het debat wordt eerlijker zodra beide kanten benoemen dat noch de oude, noch de nieuwe procedure een objectief criterium voor genderidentiteit oplevert. De deskundige verifieerde geen feit buiten de aanvrager om; de wet verschuift dus niet van "getoetst" naar "ongetoetst", maar van "getoetst door een tussenpersoon die dezelfde zelfrapportage moest aannemen" naar "rechtstreeks aangenomen". Wie, zoals een juridisch dossier over een aanpalende wet laat zien, de premisse van zelfidentificatie consequent doortrekt, ontdekt dat vrijwel elk ander juridisch criterium voor geslacht — van sportcategorieën tot vrouwenopvang — op losse schroeven komt te staan zodra alleen zelfrapportage overblijft.

Bronnen

• NOS, "Veelbesproken transgenderwet van tafel na twee oproepen van de Kamer", 2 juli 2025 — nos.nl/artikel/2573363
• Reformatorisch Dagblad, "Nipte Kamermeerderheid voor herindiening transgenderwet", 15 december 2025 — rd.nl/artikel/1131591
• Eerste Kamer der Staten-Generaal, wetsvoorstel 35.825 "Veranderen voorwaarden wijziging vermelding van het geslacht in de geboorteakte" — eerstekamer.nl/wetsvoorstel/35825

Nienke Vogelaar

Redactie