Sinds november 2024 kan iedereen in Duitsland de geslachtsregistratie en voornaam in de burgerlijke stand laten wijzigen op basis van een simpele melding bij de ambtenaar van de burgerlijke stand: geen arts, geen deskundigenverklaring, geen rechter die meekijkt. Het Selbstbestimmungsgesetz moest transgender personen een snelle, waardige route bieden. Twee jaar later blijkt diezelfde route ook door heel andere mensen te zijn gebruikt — en dat zet nu drie Duitse deelstaten aan tot een herzieningsvoorstel.

Wat de wet eigenlijk regelt

Het Selbstbestimmungsgesetz (SBGG) verving de oude Transsexuellengesetz en schrapte de vereisten die daarin nog stonden: geen psychologisch onderzoek meer, geen rechterlijke toets, geen medische verklaring. Een melding bij de burgerlijke stand volstaat, met een wachttijd van drie maanden voordat de wijziging ingaat. De wet werd destijds gepresenteerd als een correctie op een verouderd, medicaliserend systeem. Kritiek was er meteen al: onder meer de VN-Speciaal Rapporteur over geweld tegen vrouwen en meisjes wees erop dat de wet geen enkele voorziening treft voor de gevolgen voor vrouwenruimtes, terwijl de wet geslachtsregistratie en genderidentiteit volledig gelijkstelt.

Twee zaken die de discussie aanwakkerden

Wat tot voor kort een vooral theoretische discussie was, kreeg dit jaar een concreet gezicht door twee zaken. In de eerste registreerde een man met een extreemrechtse achtergrond zich als vrouw, in een situatie waarin dat gevolgen leek te hebben voor hoe een lopende strafzaak tegen hem zou worden afgehandeld. In de tweede liet een politiecommissaris zich als vrouw registreren en solliciteerde vervolgens op een functie waarbij regelingen voor vrouwen in leidinggevende posities in zijn voordeel werkten. Geen van beide zaken ging over een transitie in de gangbare betekenis — in beide gevallen leek de registratiewijziging vooral een instrument om een ander doel te bereiken.

Het voorstel: ruimte voor de ambtenaar om nee te zeggen

De justitieministers van Saksen, Saksen-Anhalt en Thüringen — alle drie CDU — willen daarom dat ambtenaren van de burgerlijke stand de bevoegdheid krijgen om een melding te weigeren wanneer die overduidelijk bedoeld is voor zelfpromotie, persoonlijk voordeel of het belachelijk maken van de wet en de groepen die zij beschermt. Ze willen dat voorstel indienen op de eerstvolgende voorjaarsconferentie van de Duitse justitieministers. Voorstanders van de huidige wet wijzen erop dat de meeste meldingen niets met misbruik te maken hebben en vrezen dat elke ambtenaar die zelf mag beoordelen of een melding 'oprecht' is, alsnog de drempel opwerpt die de wet juist wilde wegnemen. Voor critici is precies dat de kern van het probleem: een wet die identiteit volledig op eigen verklaring laat berusten, heeft geen ingebouwde manier om misbruik ervan te onderscheiden van een oprecht verzoek.